كه چون خطّى مستقيم فرض نمايند كه از مركز زمين و از مركز آن كوكب سياره بگذرد ، به فلك هشتم بدان برج رسد ؛ به هر درجه [ اى ] از درجات آن برج كه مرئى شود و به حساب دريابند ، نه اين كه اين كوكب سياره در نَفس آن برج است ؛ زيرا كه محال است « و بينهما بون بعيد » . از اين بيانات واضح گشت كه شمس در فلك چهارم است و به سير خاصّهء خود در هر ماهى يك برجى را طى مىكند كه در دوازده ماه ، دوازده برج - به معنى آن كه به محاذات آن بُروج سير مىنمايد - نه در نَفس آنها . و حركت اين بالذّات است ، به خلاف كواكب سيارهء ديگر كه به واسطهء حركت فلكِ تدوير است - چنان چه ذكر يافت - و دائم بر محاذات منطقة البروج يا بر يمين و يا بر يسارِ معدّل النّهار سير مىنمايد « 1 » ، مگر در مدار نقطهء اعتدالين كه محاذى معدّل النّهار است سير آن . و امّا بيان هيأت زمين و تقسيم آن به ارباع و ربع شمالى هفت اقليمِ ربع شمالى : ببايد دانست كه چون بر سطح كرهء زمين محاذى معدّل النهار دايرهء عظيمه [ اى ] فرض نمايند كه از نقطتين محاذيين نقطتين مغرب و مشرق بگذرد ، لا محاله سطح زمين را منقسم به دو قسم خواهد نمود ؛ يكى به جانب شمال و ديگرى به جانب جنوب . و چون يك دايرهء عظيمهء ديگر محاذى دايرهء افق در سطح كرهء آن فرض نمايند ، نيز آن را منقسم به دو قسمت خواهد نمود : يكى فوق الأرض ، و ديگرى تحت الأرض . پس به اين دو دايرهء مفروضه ، منقسم به چهار قسمت گرديد : دو فوق الأرض يكى شمالى ، و ديگرى جنوبى ، و همچنين دو تحت الأرض . و ربع شمالى ، كه بيش‌تر معمور و مسكون است . و [ البته ] قبل از اين ، چون حكماء اهل هيئت و نجوم مطّلع بر ارباع ديگر كه « آيا

--> ( 1 ) . الف : مىنماند .